Landschappen zijn ook maar mensen

Bij de fototentoonstelling THIS IS DISNEY
van Jo op de Beeck. Tivolikasteel, Mechelen.

Ik ken Jo op de Beeck van haar noch pluim.  En toch ken ik Jo op de beeck door en door.  Wat is het nu?, hoor ik u zeggen. Schizofrenie valt te genezen, of neem een lidmaatschapskaart van de CD&V, die zijn van het enerzijdsen anderzijdsen groot geworden. Ik verklaar me nader.  Totdat ik de foto’s van Jo zag, wist ik alleen dat hij wel eens op café gaat, in den Barcelone aan het Mechelse station om geen namen te noemen, en dat was het.  Tot zover mijn biografische kennis.  De fotograaf evenwel keert zich in zijn foto’s binnenstebuiten. Ongegeneerd. Hij leent mij zijn ogen en door die ogen valt er nogal wat te ontdekken.  Zo bijvoorbeeld de serie industriële archeologie in zijn vorige album Photographs 1993-2007. Het is een suite in zwart-wit die haarscherp en welhaast technisch volmaakt de tijd probeert een loer te draaien.  Ziehier wat rest van een glorieus en florissant verleden: verlaten fabriekspanden en magazijnen.  Op de Beeck construeert gestolde tijd die hij over zijn foto’s uitsmeert in mooie, beredeneerde vlakken, gedrapeerd in een vaal, gedempt licht.  Ze lijken bestand tegen de oprukkende verloedering en verslonzing, maar je voelt aan je water – er loopt trouwens nogal wat water op die foto’s – je voelt dat ze ook maar vergeefs proberen vast te leggen wat dreigt voorgoed te verdwijnen.  Ik heb de serie inmiddels al enkele keren bekeken en hoe langer ik er naar kijk, hoe meer ze me aangrijpen.  Ze drukken mij met de neus op mijn eigen tot vergetelheid gedoemde bestaan.  Op de Beeck een landschapsfotograaf noemen is hem tekort doen.  Landschappen zijn ook maar mensen. Ze willen zich op hun best tonen en wie iets beter kijkt ziet dat ze zich dapper staande proberen te houden.  Maar het verval is onherroepelijk.   Het zijn snapshots van een longpatiënt die met veel bravoure een sigaret zit te roken, uitdagend, terwijl de kanker zijn lijf heeft overwoekerd.  Zulke soort landschappen dus.

Hoe past zijn nieuwe album en serie This is Disney in dit oeuvre?  Foto’s over een pretpark, godbetert.  Heeft de fotograaf het gehad met zijn sentimentele uitstapjes?  Afgaande op de titel en de intentie van de expositie wel.  Maar vertrouw nooit op je eerste indrukken.  De negentien grote foto’s die hier in Tivoli zijn geëxposeerd en die u ook in het boek terugvindt, zijn de hoogstpersoonlijke expressie van de laagstpersoonlijke beleving die een bezoek aan Eurodisney in Parijs kan zijn.  Toen het Amerikaanse themapark in Marne-le-Vallée, een dertigtal kilometer ten oosten van Parijs, zijn deuren begin jaren negentig opende was het kot te klein.  Alles wat maar enigszins kon lezen en schrijven in Frankrijk schreeuwde moord en brand.  Omdat niet veel eerder een kernreactor in het Russische Tsjernobyl voor de grootste nucleaire ramp tot dan toe had gezorgd, werd het park snel een cultureel Tsjernobyl genoemd.  We mogen al eens overdrijven, maar je moet van verdomd goede huize zijn en bij voorkeur Scarlett Johansson heten om mij in Eurodisney ooit binnen te krijgen.  Ik wéét dat ik in het hol van de leeuw sta, met vader Op de Beeck die er al minstens vijfentwintig keer is geweest, betoverd door zijn zoon die er gepassioneerd zijn brood verdient en vaders kop heeft zot gemaakt, maar ik herhaal: je zult van ver moeten komen en Scarlett Johansson heten om er mij binnen te krijgen.  Eurodisney en de valse illusie zijn twee handen op één buik.  Het is de emanatie van een Amerikanisme dat mijn Eurocentrische ziel schoffeert.  Een schijnwereld van vermarketeerd sentiment en gefabriceerd geluk.
Waarom dan toch ingaan op een vraag om een expositie in te leiden bij werk dat Eurodisney prominent in de kijker zet?  Omdat This is Disney, het boek maar ook de expositie, in zijn beste momenten een demasqué zijn van waar het themapark voor staat en van wat de culturologen de disneyficatie zijn gaan noemen.  Een droomplek waar een idee van veilig vermaak wordt gecreëerd, onplezierige verrassingen zijn uitgesloten en elke dissonant is gesaneerd.  Mickey Mouse gelooft niet dat er mensen bestaan als Yasmine die dood kunnen gaan van liefdesverdriet.  Daar is in zijn wereld geen plaats voor.  En wat doet Op de Beeck met die wereld?  Hij zegt mij vanaf de eerste foto: kijk maar, er staat niet wat er staat. Er staat een toegangsweg tot Eurodisney maar je ziet desolaat asfalt dat wacht op een massa die er nog niet is.  Het kost je weinig moeite om je die massa van verwachtingvolle kinderen en volwassenen er bij voor te stellen. Daardoor roept die foto ook ongewild een mededogen op met de duizenden mensen die alle ogenblikken zullen toestromen en een dagje of een weekend tegemoet gaan van veel en duur wachten en verdwijnen in de anonimiteit.  En die juxtapositie vind je in omzeggens alle betekenisvolle foto’s van het parcours dat we te zien krijgen.  Door twee dingen naast elkaar te plaatsen kun je verschillen en overeenkomsten duidelijker zien.  Een cactus.  Achter glas. Schattige Winnie de Poehs als gestroopte vellen hangend aan een haak.

En ook de fotograaf zelf is een paradox.  Hij loopt rond met een grote technische camera, 50 mm lens, neemt foto’s van zeer dichtbij, zit bijna op de huid van zijn geportretteerden, maar geen hond – laat staan Pluto – die er van opkijkt. Omzeggens iedereen in Disneyland neemt foto’s.  En iedereen kijkt er naar iedereen maar eigenlijk kijkt niemand naar elkaar.  We zien vooral onszelf.  Graag.  Het is een spiegelpaleis.  Zoals je dat ook heel nadrukkelijk ervaart als je naar het werk van de Engelse fotograaf Martin Parr kijkt waar Op de Beeck dan weer goed naar gekeken heeft.  Dat is geen schande, integendeel. Interpretatie is wellicht de meest oprechte vorm van verering.

This is Disney laat op zijn best foto’s zien die je op het verkeerde been zetten en in enkele gevallen zelfs verwarren.  Wat is echt, wat is vals?  En daardoor wordt Op de Beecks serie ongewild ook een essay dat weliswaar op een milde en haast verontschuldigende wijze kanttekeningen plaatst bij een Amerikaans pretpark in het hartje van Europa en bij uitbreiding bij het escapisme dat we kennelijk nodig hebben om de sleur van een nine-to-five baan op een afstand te houden.